Η Ψευδαίσθηση της Θεσμικής Προστασίας: Γιατί το Δίκαιο είναι για τους Ισχυρούς
1.0 Εισαγωγή
Στην 2η ταινία της τριλογίας Lord of the Rings, ο βασιλιάς Theoden οδηγεί τον λαό του στο Helm's Deep, πιστεύοντας ότι τα αρχαία τείχη και η απομόνωση θα τον προστατεύσουν από την οργή του Saruman. Δηλητηριασμένος από τις ψιθυριστές υποδείξεις του Grima, είχε γυρίσει την πλάτη στους παλιούς του φίλους και είχε αφήσει το βασίλειο του χωρίς κανέναν σύμμαχο, αποκομμένο και μόνο.
Όταν οι στρατιές των Uruk-hai έφτασαν στις πύλες, η έννοια του «δικαίου» και η έννοια της «παράδοσης» του Rohan δεν σήμαιναν τίποτα για τους επιτιθέμενους. Οι Uruk-hai είχαν τη δύναμη και σκόπευαν να τη χρησιμοποιήσουν μέχρι τέλους. Η σωτηρία του Rohan ήρθε μόνο μέσα από ένα «θαύμα» — την εμφάνιση του Gandalf με τους Rohirrim την αυγή της πέμπτης μέρας.
Όμως, στον δικό μας πραγματικό κόσμο, στην αυλή του σχολείου, στο εργασιακό πλαίσιο, στο πεδίο του εθνικού πλαισίου και στην παγκόσμια σκακιέρα, οι Gandalf σπανίζουν. Αν βασίζεσαι σε θεϊκές παρεμβάσεις ή στη «δικαιοσύνη» των θεσμών την ώρα που ο εχθρός έχει ήδη παραβιάσει τα τείχη σου, έχεις ήδη ηττηθεί.
Ζούμε με την πεποίθηση ότι οι θεσμοί, οι νόμοι και οι κανόνες είναι η ασπίδα μας. Προσπαθούν να σε πείσουν από μικρό ότι αν κάποιος σε αδικήσει, υπάρχει ένας δάσκαλος, ένας αστυνόμος ή ένας δικαστής που θα αποκαταστήσει την τάξη. Όμως, αν κοιτάξεις την πραγματικότητα κατάματα, θα συνειδητοποιήσεις μια σκληρή αλήθεια: Το δίκαιο είναι το καταφύγιο αυτού που έχει ήδη ηττηθεί.
1. Δικαιοσύνη vs Ασφάλεια: Μην τα μπερδεύεις
Η μεγαλύτερη παγίδα είναι να πιστεύουμε ότι η Δικαιοσύνη και η Ασφάλεια είναι το ίδιο πράγμα. Η Δικαιοσύνη είναι αντιδραστική. Έρχεται αφού έχουμε υποστεί τη ζημιά. Είναι η τιμωρία του δράστη αφού έχει τραμπουκίσει το θύμα για χρόνια, ή η φυλάκιση του δολοφόνου αφού το θύμα είναι ήδη νεκρό. Η Ασφάλεια όμως είναι προληπτική. Είναι η ικανότητά σου να μην επιτρέψεις ποτέ να συμβεί το κακό.
Το να περιμένουμε τους θεσμούς να μας προστατεύσουν την ώρα της κρίσης, είναι σαν να προσπαθείς να σβήσεις μια φωτιά επικαλούμενος τον κανονισμό πυρασφάλειας αντί να έχεις πυροσβεστήρα.
2. Το Διεθνές Δίκαιο και η «Προσευχή» των Αδυνάμων
Στην παγκόσμια σκακιέρα, το Διεθνές Δίκαιο επικαλούνται συνήθως όσοι δεν έχουν την ισχύ να υπερασπιστούν τον εαυτό τους. Λειτουργεί σαν την προσευχή των χριστιανών την ώρα της καταστροφής. Είναι μια ελπίδα για θεϊκή παρέμβαση, που όμως σπάνια αλλάζει την αδυναμία σου στο πεδίο.
Οι πραγματικοί παίκτες ξέρουν ότι οι κανόνες γράφονται από τους ισχυρούς για να σταθεροποιούν την κυριαρχία τους. Όταν ο νόμος τους εμποδίζει, τον αγνοούν. Όταν τους βολεύει, τον επιβάλλουν. Μας ανήκει μόνο ό,τι μπορείς να υπερασπιστείς.
Mπορεί η χώρα που μένουμε να έχει το καλύτερο σύστημα υγείας, την πιο δίκαιη κατανομή πλούτου και μηδενική εγκληματικότητα. Αν όμως δεν έχουμε την ισχύ να προστατέψουμε αυτά τα επιτεύγματα, ουσιαστικά έχουμε χτίσει έναν «θησαυρό χωρίς φύλακα». Για έναν επιθετικό γείτονα, η δική μας «τέλεια οργάνωση» ενδέχεται να μην είναι παράδειγμα προς μίμηση, αλλά λεία. Η αδυναμία στον ρεαλισμό δεν είναι ηθική επιλογή, είναι στρατηγικό κενό που προσκαλεί την εισβολή.
3. Το Μάθημα που δεν πήρε ποτέ ο Χάρι Πότερ
Θυμήσου τον Χάρι Πότερ. Άφηνε τον Μαλφόι να τον ταπεινώνει και να τον προκαλεί για χρόνια, βασιζόμενος στην ηθική του ανωτερότητα και στους κανόνες του Χόγκουαρτς. Αυτό δεν είναι αρετή, είναι αποτυχία αποτροπής.
Αν ο Μαλφόι ήξερε από την πρώτη μέρα ότι η επόμενη προσβολή θα σήμαινε την άμεση και ολοκληρωτική του ισοπέδωση, θα είχε σταματήσει. Οι τραμπούκοι —είτε σε σχολικές αυλές είτε σε εμπόλεμες ζώνες— δεν σταματούν μπροστά στο δίκαιο, αλλά μπροστά στο κόστος.
4. Η Στρατηγική της Αποτροπής: Κανόνια για Βούτυρο
Η ειρήνη δεν διατηρείται επειδή οι άνθρωποι έγιναν ξαφνικά καλοί. Διατηρείται επειδή ο φόβος της Αμοιβαίας Εξασφαλισμένης Καταστροφής (MAD) κάνει τη σύγκρουση μη ωφέλιμη. Αν θέλεις να μην δέχεσαι επιθέσεις, πρέπει να προβάλλεις ισχύ. Πρέπει ο αντίπαλος να γνωρίζει ότι η επίθεση εναντίον σου θα του κοστίσει περισσότερα από όσα είναι διατεθειμένος να χάσει.
Κανόνια για Βούτυρο: Αν η Ευρώπη ή οποιαδήποτε κοινότητα θέλει να παραμείνει ένας «κήπος» ευημερίας και δημοκρατίας, πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι ο κήπος αυτός περιβάλλεται από μια «ζούγκλα» γεωπολιτικών ανταγωνισμών.
Η Ισχύς ως Εγγυητής: Τα κανόνια δεν υπάρχουν για να επιτεθείς, αλλά για να διασφαλίσεις ότι κανείς δεν θα διανοηθεί να διακόψει το δείπνο σου.
Η Αποτροπή ως Πολιτισμός: Η ικανότητα να υπερασπιστείς την κοινότητά σου είναι η ανώτερη μορφή κοινωνικής οργάνωσης. Μια κοινότητα που δεν μπορεί να προστατεύσει τα μέλη της, παύει να είναι κοινότητα και λεία προς διαμελισμό στις ορέξεις των ισχυρότερων.
5.0 Συμπέρασμα
Όσες θεωρίες μας λένε να περιμένουμε το πλαίσιο να ρυθμιστεί και τους θεσμούς να ωριμάσουν, είναι επικίνδυνες ψευδαισθήσεις. Μέχρι να λειτουργήσει ο θεσμός, εμείς θα έχουμε καταστραφεί.
Η πραγματική κοινωνική ασφάλεια δεν βρίσκεται στα χαρτιά των νόμων, αλλά στην αξιοπιστία της δικής μας ισχύος. Δεν πρέπει να περιμένουμε να μας σώσει το δίκαιο. Γίνε εσύ ο λόγος που ο αντίπαλος ή ο εχθρός σου θα αποφασίσει ότι δεν αξίζει τον κόπο να μας αγγίξει.
Μια κοινωνία που επενδύει μόνο στο βούτυρο και αγνοεί τα κανόνια, αργά ή γρήγορα θα καταλήξει να ταΐζει με το βούτυρό της τον στρατό του επιτιθέμενου. Η αληθινή πρόοδος δεν είναι η κατάργηση της ισχύος, αλλά η χρήση της ισχύος για την προστασία της προόδου. Μην αφήσεις την αρετή σου να γίνει η αδυναμία σου. Σου ανήκει μόνο ό,τι μπορείς να υπερασπιστείς.
Παραπομπές
- Θουκυδίδης: Ο Διάλογος των Μηλίων
- Niccolò Machiavelli: Ο Ηγεμόνας
- Ρενάτος Βεγέτιος Φλάβιος: Περί Στρατιωτικής Τέχνης
- Thomas Hobbes: Λεβιάθαν
- John Mearsheimer: Η Τραγωδία της Πολιτικής των Μεγάλων Δυνάμεων